प्रोडक्ट की शिल्प

आजवरच्या चित्रकलेतल्या वेगवेगळ्या मिडीअम्सवर नजर टाकायची म्हटली तर अगदी दगड, माती, शेण, गवत असे शेकडो मिडीअम्स समोर येतात. तर शिल्पांसाठीसुद्धा अशीच शेकडो माध्यमे वापरली गेली आहेत. ३१ जुलैला संपलेल्या स्वाती साळगांवकर आणि स्मिता खन्ना यांच्या शोमध्ये अशाच एका वेगळ्या प्रकारच्या मिडीअममध्ये काम केलेले दिसले... 'पॉलिएस्टर रेझीन'. त्याच अनुषंगाने घेतलेला हा आढावा.
......

कला निमीर्ती आणि मिडीअम्स
अशी कोणतीही गोष्ट माणसाच्या आजूबाजूला नाही जी कलाकरांनी यापूवीर् कलानिमीर्तीसाठी वापरली नाही. अगदी दगड, माती ते माणसा - प्राण्यांच्या हाडा मांसापासून केसांपर्यत सगळं...

आधूनिक चित्रकलेत पिकासो एक असा चित्रकार आहे ज्याने सुरुवातीला केवळ कॅनव्हास, रंग अशा मिडीअम्सना चिकटून न राहता वेगवेगळ्या माध्यमातून चित्रनिमीर्तीला सुरूवात केली आणि लोकांची तशी दृष्टी बदलवली...

भारतातच कंटेंपररी आर्ट मिडीअम्समध्ये प्लास्टीक, ग्रीस, ग्लिसरीन, फायबर ग्लास, काँक्रीट यासारख्या वस्तुंंची नोंद आढळते. एवढ्यावरच न थांबता कलाकारांनी फोटो, व्हिडीओ, इंटरनेट सारखे डिजीटल मिडीअम्सदेखील वापरलेले दिसतात.

अशाच एका मिडीअमच्या प्रयोगाविषयी आपण जाणून घेऊयात...

प्रदर्शनाविषयी...
'NOTE: nature of the experiment' या शीर्षकाने झालेल्या या प्रदर्शनात स्मिता खन्ना, स्वाती साळगांवकर या 'आकिर्टेक्ट्स'नी केलेल्या काही फनिर्चरवजा 'वस्तू' मांडलेल्या दिसल्या. २७ ते ३१ जुलै या दिवसात काळा घोडा येथील ICIA Institute Of Contemporary Indian Artयेथे झालेल्या या प्रदर्शनाला बऱ्याच मोठमोठ्या हस्तींने भेट देऊन प्रशंसा केली. यात सतीश शहा, हर्ष गोएंका, कालनिर्णयकार जयंत साळगांवकर इ. सारख्यांचा समावेश आहे.

प्रथम या दोन होतकरू आकिर्टेक्टविषयी जाणून घेण्यासारखे विशेष म्हणजे... स्मिताने आकिर्टेक्चरल असोसिएशन-लंडन इथून, तर स्वातीने येल युनिव्हसीर्टी-अमेरिका इथून आपलं शिक्षण हल्लीच पूर्ण केलं आहे.

मिडीअमविषयी...
या प्रदर्शनात या दोघींनी पॉलिएस्टर रेझीन या मिडीअमबरोबर कापड, पाने, बीया अशा काही नैसगिर्क पदार्थांचा वापर केला होता. केवळ माध्यमाचा अभ्यास म्हणून वेगवेगळे प्रयोग करून पाहीले होते. पॉलिएस्टर रेझीन हे मिडीअम इंटेरिअरच्या कामात दरवाजा, कपाट यांच्या सुशोभिकरणासाठी बऱ्याच प्रमाणात वापरले जाते. बफींग केल्यावर ते काचेसारखे पूर्ण पारदर्शक होते. सौंदर्यासोबतच या मिडीअमच्या सर्व शक्यता अतिशय उत्तमपणेे अभ्यासलेल्या दिसल्या.

प्रोडक्ट की शिल्प
संपूर्ण शो हा एखादा फनिर्चर शो वाटला असला, तरी प्रदर्शनातील 'वस्तू' या खूपच कलात्मक होत्या. त्यांना एक कलाकृती म्हणून देखील दर्जा होता. पण स्वाती व स्मिता यांना 'या वस्तू तुम्ही वर्क ऑफ आर्ट म्हणून तयार केल्या आहेत का?' असा प्रश्न विचारल्यावर मात्र त्या गोंधळलेल्या दिसल्या... तसा त्यांचा प्रयत्न हा फनिर्चरपर्यंतच असलेला जाणवला. दिवसेंदिवस जसजशी स्मिता व स्वाती यांची प्रगल्भता वाढत जाईल तसा हा गोंधळ कमी होईल आणि कलानिमीर्ती व प्रोडक्ट डिजाइन (art & design) यातील मेख समजून येईल.

त्यामुळे एक फनिर्चर शो एका आर्ट गॅलेरीत चालू आहे असाच एखाद्याचा समज झाला असल्यास त्यात गैर काही नाही.

एखादी कल्पक कलाकृती ही कलाशिक्षण झालेल्या कलाकारानेच निर्माण करावी असा काही नियम नाही. आपल्या घरातील एखादं लहान मुल देखील ते करू शकतं. तसंच डॉक्टर, आकिर्टेक्चर, इंजिनीअरींग असं वेगवेगळं शिक्षण पूर्ण करून कलानिमिर्ती करणारे कलाकार या जगाला माहीत आहेत. अशा कलाकारांच्या कलांनी इतिहासदेखील घडवला आहे.

मुळातच कल्पक असलेल्या कलाकारांना आपल्या भावना प्रगट करण्यासाठी मिडीअमसारख्या 'क्षुल्लक' गोष्टींची कधीच अडसर आलेला नाही आणि येणारही नाही. त्यांच्यातला निसर्ग कल्पकतेने असाच बहरत राहील...

- श्रीनिवास रणसुभे